展示中
SEED
96

生体内でつかえる電子デバイスをつくりたい!

RESEARCHER
一般的にプラスチックは電気を通さないが、ポリアセチレンやポリチオフェンに代表される導電性高分子は電子を輸送する性質をもち、有機エレクトロニクス分野で注目されてきた。近年では、電子に加えてイオンも輸送できる「混合伝導性高分子」が開発されており、生体とのインターフェース材料として特に有望視されている。 柔軟性や水分中での安定性と特性から、混合伝導性高分子は、脳や神経の電気活動を模倣・記録・制御する神経模倣デバイスや、生体信号を高感度に検出するバイオセンサの構成要素として多方面での応用が期待されている。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

有機電気化学トランジスタ(OECT)は、従来の電子のみを輸送する有機トランジスタとは異なり、電子とイオンの両方を輸送可能な有機電子素子である。従来型の有機トランジスタでは電圧の検出は可能だが、生体内などのイオン環境下で機能させるには、イオン透過性が不可欠となる。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

OECTでは、電子とイオンの両方を輸送する「混合伝導体」をチャネル(活性層)に用いることで、外部からの電圧印加に応じてイオンがチャネル内に注入・抽出され、その結果として電気伝導率が変化するという動作原理を持つ。 このような特性により、OECTは神経模倣素子や、生体由来の電気信号や化学信号を検出する高感度バイオセンサとしての活用も期待されている。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

神経模倣素子(ニューロモルフィックデバイス)では、シナプスのように入力の頻度に応じて素子の応答特性が変化することが求められており、特に入力の繰り返しによって導電性が変化する「シナプス可塑性」の再現が重要な課題となっている。 本研究では、そのようなシナプス的動作の実現を目的として、導電性高分子にイオン伝導性高分子を混合した混合伝導性高分子膜を活性層として用いた神経模倣素子を開発した。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

本研究では、トランジスタ構造を用い、ゲート電極に入力パルスを加え、ドレインからの出力電流の変化を観測することで、入力頻度と出力応答の関係を評価した。その結果、入力パルスの頻度に応じて出力電流の大きさが変化することを確認し、シナプス可塑性を模倣した応答が得られた。また、従来の素子と比較して約5倍の高速動作を達成し、高性能な神経模倣素子の実現に成功した。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

有機電気化学トランジスタ(OECT)をバイオ応用へ展開するには、柔軟なフィルムや3Dプリンタによる立体造形物など、多様な基材上への素子作製技術が必要となる。本研究では、OECTの高機能化を目的として、成膜プロセスに着目し、さまざまな湿式成膜技術の開発を行った。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

OECTの作製技術開発の一例として、光照射により撥水性が変化する機能性フィルムを新たに設計し、目的とする位置に選択的に混合伝導性高分子を塗布する技術を確立した。これにより、チャネル構造を高精度に形成することが可能となった。さらに、この膜は開放型マイクロ流路との組み合わせが可能であり、体表面での汗などの生体液を効率よく回収・輸送し、そのままセンシングへと接続する一体型システムへの応用が期待される。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

OECTの作製技術開発として、加えて、ピペットチップのような曲面・非平面基材上にもOECT素子を作製することに成功し、これらの素子が神経模倣的な動作を示すことも実証した。以上の結果は、OECTの多様な基材適応性と、生体インターフェースとしての応用可能性の広がりを示すものである。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

有機電気化学トランジスタ(OECT)の高機能化を目指し、異なる特性を持つ2種類の高分子材料に架橋剤を適切に組み合わせたポリマーブレンド膜を開発した。OECTの活性層には、電子に加えてイオンも透過可能な構造が求められる。本研究では、ブレンド膜中における各成分の“混ざり方”に着目し、自然と望ましいナノ構造が形成される手法を確立した。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

バイオセンサの応用においては、温度計測へのニーズがあり、それに応えるため、温度応答性を有する高分子を既存材料にブレンドすることを検討した。特に、体温付近で水に不溶となる性質をもつ高分子を用いたところ、加熱により親水性が低下し、該当高分子が膜表面へと自発的に移動する現象が確認された。その結果、自然に二層構造が形成されることを見出した。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

さらに、このブレンド膜を用いて作製したOECTは、温度変化に対して可逆的な電流応答を示し、温度センシング機能を備えた新たなOECTデバイスの実現可能性を示すことができた。

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

No items found.
どんなタネ?

主に有機電子化学トランジスタ(OECT)分野において、新しい電子材料をつくっています。特に、従来は有機ELや太陽電池への活用が知られている導電性高分子について、有機物ならではの特徴である生体との親和性に着目し研究を進めています。生体の近くあるいは中で使えるものをめざして、「神経模倣素子」と「バイオセンサ」の開発を行いました。

まず、神経模倣素子として、導電性高分子にイオン伝導性高分子を混合した活性層を用いて応答速度を制御することで、“神経のような動き”をする電子部品の作成に成功しました。次にこの神経模倣素子の応答がイオンの動きによることを明らかにし、応答速度の決定要因を明らかにしました。さらに、これらの知見をもちいて、温度が変化しても安定した信号を計測できる温度応答性高分子を導入し、バイオセンサとしての応用が期待される高分子薄膜を開発しました。

なぜ研究を始めた?

もともと導電性高分子に興味をもって、学生の時に研究をしていました。高校生のときに白川英樹先生のノーベル賞に触れたことも大きかったのではないでしょうか。そのうちに、もっと有機物らしさや高分子らしさといった特徴を十分に生かせる方法ないかと考えるようになり、いまの研究テーマに行き着きました。

このアプローチは、これまであまり試みられていませんでしたが、柔軟であることや、生体と親和性があることなど、高分子の特徴に着目することで、導電性高分子をいかせる可能性が広がります。また、従来の有機材料や高分子材料は電気を通さないものが多かったのですが、電気を通すという特徴をいかすことで、新しい材料の開発につなげられると考えています。

なにを変える?

常識が変わることを期待します。通常は、トランジスタのような精密機器は、水や酸素が入らないように保護をします。そのため生体に対して使う時は、別の機器として製作したものをつけられるようにすることが、これまでの設計の方法でした。しかし、生体内で導電性高分子を使えるということは、水の中、酸素がある中で、何も保護をしないでこのような機器を動作させることが可能になるということです。

このように電動素子に対する常識が変わることで、研究の可能性も、医療分野への応用も広がっていくだろうと考えます。

なにが必要?

つかえる材料として、導電性高分子はあります。応用に向けてさらに研究を進めていくためには、生き物でテストするための環境が必要です。そのため、生体内で研究ができるバイオ、医療分野の方々と連携できたら嬉しく思います。

VIDEO MATERIAL
No items found.
研究についてのコメントを残しましょう!
コメントを書く
OTHER SEEDS

その他のタネ

SEED
16

薄層化技術で壊れにくいCFRPを広めたい!

西川 雅章
工学研究科 機械理工学専攻
SEED
07

土壌水分量を計測して、 斜面災害の発生リスクを減らす。

宮﨑 祐輔
工学研究科 都市社会工学専攻